Mafê‌ mine wê‌ bi qotim!

Mafperwer: Roza Akreyî

Demê‌ min gotiyê‌ te jinik kuşt tu buçî di qotî? Gut: Xudê‌ di qoranê‌ da maf daye min bi qotim, boçî zû zadî çênaket???!!!!

Peywendiya hevijîniyê‌ peywendiyeka giring û pîroze di ayînî da, dîsa di yasayê‌ da û di dab û nerîtan jî, ev peywendiye li ser binaxê‌ başiyê‌ û rêzgirtinê‌ û di êk geheştinê‌ û viyanê‌ çêdibît û ev peywendiye bi naxê‌ hemî jiyanê‌ ye. Demê‌ du kes di bine hevjîn helbet wan maf li ser êk heye û her êk ji wan erkên xwe jî hene û ji mafên zelamî (Heq Elteldîb), yan em bêjîn qutana jinê‌, bi mixabinî ve dê‌ bêjim em gelek xelet di vî mafî da geheştîne eger em baş hizra xwe di wê‌ deqa qorana pîroz da bikeyin, ewa behsa vî mafî kirî, dê‌ bo me diyarbît ku ev mafe ne bo hemî zelamaye û ne bo hemî jinaye jî, ev mafe bo wî zelamî ye yê‌ ku bi hemî erkên xwe radibît ku bi başî reftarê‌ digel hevjîna xwe biket û çi kêmasiyan li wê‌ nehêlît, dîsa ne dijî wê‌ jinê‌ ye eva bi erkên xwe radibît û rêzê‌ li hevjînê‌ xwe digirît!! Û ev mafe ramana êşandina jinê‌ nadet û ji çend qunaxan pêk dihêt, qonaxa êkê‌ zelam dê‌ şîreta li hevjîna xwe ket û bo diyarket ku ew tiştê‌ ew diket dê‌ jiyana wan nexuş ket û bo demekê‌ diyar dê‌ bêhna xwe lê‌ fireh ket û bi canî dê‌ bêjîtê‌, ne dê‌ xwe jê‌ sil ket. eger jinê‌ guhê‌ xwe nedayê‌ dê‌ pişta xwe detê‌ li demê‌ nivistinê, eve jî bo hindê‌ ye da jin hizra xwe biket û bizanît ya xeletiyekê‌ diket û nabît ev piştdane bo demekê‌ dirêj bît, yan zelam bi çît cihekê‌ dî binvît û eger her jinê‌ guhê‌ xwe nedayê‌, wê‌ demê‌ jinê‌ dê‌ qotît, belê‌ ev qotane nabît çi şupan bihêlît, nabît li serûçavêt wê‌ bidet, nabît li cihêt kujek bidet, çênabît çi amîran bikar bînît, çunkî ev qotane ne bo hindê‌ ye wek bi kurdewarî dibêjîn zelam dilê‌ xwe hîn ken û kerba xwe bi rêjît, belku bo çêkirinê‌ û parastina xêzanê‌ ye.  Eveye rastiya qotanê‌ di ayînê‌ îslamê‌ da, ji layekê‌ dîve yasaya sizayan ya Îraqê qotan kiriye tawan û siza bo danaye û li dûv kawdanan sizayê‌ wî hindek caran di gehîte zîndana heta hetayî. Ev qutana ev zelame û gelekên dî diken, ne ji egerê‌ ayîniye belku ji egerê‌ wê‌ perwerda şaşe ewa di civakê‌ meda hey, dîsa ji egerê‌ nemana peywendiyên civakî yên pak û ji destdana dilovaniyê‌ ye.

Mihemed Sedîq
Di ayînê îslamê da jinê maf heye ku serederiyeka temam di parê xwe yan dimalê xuda biket, û jinê mafê li ser zelamî hey ku birengekê baş wê xudan biket û xerciyên wê bidetê û nabît zelam zoriyê li jinê biket ku şul biketin, herwesa zelamî mafê wê çendê nîne parê jinê bi zorî jê wergirît û xerc biket belê eger jina fermanber yan ya karker pişikdariyê digel zelamî da biket di xerciyên malê da dê girfit û arêşên xêzanî kêm bin.
Pisporên zanistê kumelayetî îşaretê diden ku ji bo xwarina muçê jinê bi şêwekê rastewxwe yan nerastewxu, hindek zelam bi behana wê êkê ku jin neşêt berpirsiyariya xerckirina diravî yan birêvebirina karubarên malê bistoyê xweve bigirin, yan jî bi hêceta ku jin diçîte karî û dizivirîte malê ya westiyay, yan jî bi behana wê çendê ku ya şer`î nîne jin biçîte bazarî bo kirîna kel û pela û dabînkirina pêtiviyên rojane yên xêzanê, zelam muçê wan jê werdigirin û dibêjinê her tiştê tu pêdivî bû ez dê bote înim û dê lişûna te pêtiviyên te dabîn kem, anku zelam wesa bo xwe dirust diket ku ew ji jina pitir dişên berpirsiyariya xêzanê yan malê bi stoyê xweve bigirin û ji jinê pitir maf heye ku muçê wan xerc biken.
Ev hemî karên zelamî bo dest bi serda girtina muçê jinê wesa diken ku hevjîna wî hizir biket zelamê wê wê tepeser diket yan wê di şkênît.
Vekulîneka zanistê kumelayetî ku zankoya (Amhêrst) li wîlayeta Masaşustin ya Emerîkî encam day, zêdebuna mûçê jinê bi kêmbûna karê malê ve girêdet û diyar diket ku her demê mûçê jinê zêdebû yan bilindbû karê wê di nav malê da kêm dibît.
Li ser vî binyatî jî hindek vekoler tekest diken ku li ser jinê pêtiviye ewa li mal ji egerê karî ji dest didet yan neşêt bicih bînit pêdiviye birêka harîkarîkirina zelamî bizivrînte ve, anku li ser jinê fere di xerciyên malê da harkariyê biket jibo qerebûkirina wî karê ku ew neşêt li mal bicih bînît sereray wê çendê ku zelam berpirsê êkê ye ji xerciya û dabînkirina pêtiviyên malê, belê ayînê îslamê rê nadet ku zelam bê razî bûna hevjîna xwe mûçê wê jê wergirît û bixut, jiber ku standina her tiştekî ji her kesekî û bêhezkirina wî dest bi serda girtine, dest bi serdagirtin jî bo her karekî û her tiştekî herame bo wî kesê dest bi ser wî tiştî da digirît zor cara, mûçê jinê dergeheke bu wê ku ji qeyirebûn û neşûkirinê qortal bibît, gelek halet jî hene ku zelam dixwazin jineka xudan kar yan xudan mûçe bînin daku harîkariya wî di xerciyên malê da biketin, gelek caran jî ew fermanberên mûçê wan dikêm çi rêkên dî nînin jibilî sehkene kesekê ku bibîte hevjîna wî û ji layê darayî jî ve harîkariya wî biket jibo avakirina xêzanekê.
herwesa pisporên zanistê kumelayetî tekest diken ku muçê jinê êk ji giringtirîn hokarên peydabûna duberekî û arîşaye di navbera xêzanê yan di navbera jin û zelaman da jiber ku gelek caran jin naxwazît mûçê xwe bikete di nav muçê zelamî da bo xerciyên malê, çinku jinê divêt parê wê yê cudabît ku carubaran hisab biketin û gelek caran jî bo zelamî diyar biket ku ew jî xudan pareye û zor cara jî dibîte nav bo jinê ku ew ji zelamî dewlemend tire, ku eve jî keramet û kesayetiya zelamî birîndar diket û dibîte egerê peydabuna girfit û arêşa di xêzanê da heta digehîte astê berdanê, gelek caran jî ji egerê vê reftara jinê alozî û givaştinên derûnî bo zelamî peyda dibin.
Lewma hindek mamostayên zanistê komelayetî dibêjin jiyana hevjîniyê karekê hevpişke di navbera jin û zelamî da û pêtiviye her êk rolê xwe bizanît û ev role jî dihemî ayînên esmanî da hatiye diyarkirin ku eger zelamî harîkariya hevjîna xwe di berpirsiyaryên serekî da ji karên malê û giringî danê bi zarokan kir li wî demî li ser jinê jî pêtiviye harîkariya zelamî biket di xerciyên malê da, ya giringtir ji vê hevkarî û harîkariya di navbera herdu ladaye dibiyavên diravî û menewî û hemî xizmetên dî da bi rengekî ku astê jiyana xêzanê bihête başkirin û xuşkirin û girfit û arêşe nemînin.