| |
|
|
| 2012-07-26
|
|
پێگههێ ياسايي و سياسي يێ ههريما كوردستانێ گرێدايي پێگههێ وێ يێ ئابووريي يه |
د. ئيبراهيم شهرهفاني
مامۆستايي زانكۆيێ
يا خويايه سهرئهنجامێ خهباتا سالهها سالێن بزاڤا رزگار يخوازا گهلێ كوردستانێ ب رێكێن شۆرشگيڕي و دبلۆماسي ههرێما كوردستانێ وهك قهوهراهيهكا سياسي د چارچوڤێ دهولهتا ئيراقا فيدرال دا ئاڤهند كر .
وهك دهروازيهك بۆ چونا ناڤ بابهتي گرنگه پێناسا دهولهتا فيدرال بدهينه خۆياكرن ، ههلبهت دهولهتا فيدرال: رێكخروهكا جڤاكي سياسي ياسايي يه تێدا دهسههلاتا حوكمرانيێ دناڤبهرا حوكمهتێن ههرێما (ويلايهتا ) و حوكمهتا فيدرال دا دهێنه دابهشكرن ، ب شێوهكي ههر ئێك ژ وان د كاريت بڕيارا د بياڤێ چالاكيێن خوه دا وهرگريت بێ كو بزڤڕيته يا دي .
گرنگه لڤێره بزانين فيدراليهتێ چهندين ئاست ههنه دكهڤنه دناڤبهرا بلندترين ئاست ( Maximum) دبيژني فيدرالهتا ناوهندي "Federal Centralized" و نزمترين ئاست (Minimum) دبيژنێ فيدراليا پێتي " Federal fragile" .
جورێ ئێكي ههولددهت پێگههێ حوكمهتا فيدرال رۆژ ب رۆژ توندتر بكهت برێيا بهرچاڤكرنا دياردا سينتراليزمي دناڤا دهولهتێ دا تاكو دگههيته رادێ بنبڕكرنا روخسارێن فيدراليزمێ و پهيدابوونا دهولهتا ساده، بهروڤاژي ڤێ چهندێ جورێ دي ههولددهت پێگههێ ههرێمێن فيدرال خورت بكهت وپێتياتيا فيدراليهتێ روژ بروژ پێتيتر بيت تاكو دگههيته رادێ ههلوشيانيا دهولهتا فيدرال و دابهشبونا وێ بو چهند دهولهتێن ساده .
ل سهر ڤێ چهندێ ئهم دشێن بيژين فيدراليهت ئهنجامهكي نه يهكسانێ پروسێسا بێرگاينا"Bargaining" سياسي يه دناڤبهرا پێگههێن سياسي يێن سياسهتمهدارێن ههرێما و سياسهتمدارێن فيدرا ل دا.
واته ئاستێ فيدراليهتي ژ فيدراليهتا پێتي بۆ فيدراليهتا ناوهندي لسهر پێگههێن سياسي يێن سياسهتمهدارێن ههرێما و سياسهتمدارێن فيدرا ل رادوهستيت .
پسيارا ل ڤيره دهێته پێش: ئهرێ پشتى بهستنا پێگههێن سياسي يێن سياسهتمهدارێن ههرێما و سياسهتمدارێن فيدرا ل ل سهر چي يه ؟
پێگههێن سياسي يێن ساسهتمهدارێن ههرێما و سياسهتمدارێن فيدرال پشتبهستنێ ل سهر دوو خالێن سهركي دهكهت :
خالا ئێكێ : پروفيسۆرێ ئهمريكي " Willame Riker" دبێژيت پهيوهنديهكا راستهوانه" يا ههي دناڤبهرا پلا ئێكگرتنا سياسي و ناوهندايهتييا حوكمهتا فيدرال دا واته چهند پێگههێ سياسي يێ سياسهتمدارێن فيدرال بهێز بيت هند دێ ناوهندايهتييا حوكمهتا فيدرال بهێزتر بيت بهروڤاژي ژي دورسته ، ئانكو چهند پێگههێ سياسي يێ ههرێمان خورت بيت ناوهندايهتي يا حوكمهتا فيدرال كيم دبيت .
خالا دوويێ : فهيلهسوف جون راولس "June Rawls" دبيژيت پهيوهنديهكا راستهوانه يا ههي دناڤبهرا ئاراميا سازيێن ديمۆكراسي و ئاراميا فيدراليهتێ دا بهرهڤ فيدراليهتا ناوهندي يا خود يا پێتي لگور هێزا سازيێن ديمۆكراسي يێن حوكمهتێن ههرێما و حوكمهتا فيدرال .
واته ئاستێ فيدراليهتێ ژرويێ ناوهنديهت و پێتياتي ڤه پشتبهستنێ لسهر پێگههێ سياسهتمدارێن حوكمهتێن ههرێمان و حوكمهتا فيدرال دكهت ، پێگههێ وان ژي پشتبهستنێ ل سهر ئێكگرتنا نهتهوهيي و نيشتماني و ئاراميا سازيێن ديمۆكراسي دكهت .
واته ئهگهر ئێكگرتنا سياسي و ئارامييا سازيێن ديمۆكراسي ل سهر ئاستێ حوكمهتا فيدرال بيهێزتر بيت ژ يێ حوكمهتێن ههرێما دێ فيدراليهتا ناوهندي خورتر بيت و مهترسيا بهردهواميا مانا حوكمهتێن ههرێما دێ پهيدا بيت ، بهروڤاژي ڤێ چهندێ ئهگهر ئێكگرتنا سياسي و ئاراميا سازيێن ديموكراسي لسهر ئاستێ حوكمهتێن ههرێمان بهێزتر بيت دێ جورێ فيدراليهتا ئاسايي يانژي يا پێتي پتر بهرچاڤ بيت .
ئهڤ چهنده ژي ، ل دووڤ ڤهكولين و خويندنێن زانستي و ئهكاديمي، ب پلا ئێكي پشتبهستنێ ل سهر پێگههێ ئابووري يێ حوكمهتا فيدرال و حوكمهتێن ههرێمان دكهت ، چونكى ئابوورێ دهولهتێ بزوێنهرێ ههره سهركي يه يێ ئێكگرتنا سياسي و ئاراميا و سهركهفتنا سازيێن كارگيري و خزمهتكرنێ يه دكارێ خوه دا، واته پێگههێ ياسايي و سياسي يێ حوكمهتێن ههرێما د دهولهتا فيدرا ل دا گرێدايه ب پێگههێ وان يێ ئابووري ڤه .
ئهها دڤێ خالێ دا ب روهني ديار دبيت پێگههێ سياسي وياسايي ههرێما كوردستانێ گرێدايه بپێگههێ ئابوريێ وێ ڤه، لهورا گهشهپێدانا ئابورێ ههرێما كوردستانێ پێدڤي يه يهكهم ئهركێ حوكمهتا ههرێما كوردستانێ بيت ، تهنها رێك بۆ ڤێ چهندێ ژي: حوكمهتا ههرێما كوردستانێ ههمي شيان و تهقهلا بێخته كار بۆ پياده و جێيهجێكرنا مافێن خوه يێن دهستووري بۆ بكارئينانا سامانێن سروشتي يێن كوردستانێ و ل پێشيا ههمييان دا " سامانێ نهفتێ و غازێ ".
ئهڤ پێنگاڤێن ژلايێ جهنابێ سهروكێ ههێما كوردستانێ و حوكمهتا ههرێما كوردستاني ڤه دوارێ " نهفت و غازێ دا " ل ههرێما كوردستانێ هاتين و دهێنه هاڤيتن نهخاسمه دگهل كومپانيا " إكسون موبيل " كليلا چارهسهريا دوزا رهوايا كوردي و دهولهت بوونا كوردستانێ نه .
ئهڤ گڤاشتن و قهيرانا سياسي بهرێز مالكي و شههرستانى ل ئيراقێ پهيدا كري ئهنجامێ تێگههشتن و خاندنا راستهقينهيا جهنابێ وانه بۆ فهلسهفا د پێشيا سياسهتا حهكيمانهيا جهنابێ سهروكي بارزاني دا، ئهگهر نه ئهو باشتر رويێ ياسايي و دهستووريێ پێنگاڤێن جهنابێ سهروكێ ههرێما كوردستانێ و حوكمهتا ههرێما كوردستانێ دوارێ نهفتێ و غازي دزانن ، لدووڤ مادێ " 110 " دهستوورێ ئيراقا فيدرال بابهتێ نهفت غازێ دهرڤهي دهستههلاتێن حهسري نه يێن حوكمهتا فيدرال و ئهف پرسه "نهفت و غازي" لدووڤ مادێ " 112" ژ دهستووري هاتيه رێكخستن.
لدووڤ مادێ " 115" و" 121 – دوو " ژ دهستوورێ ئيراقا فيدرال ههر دهستههلاتا حهسري نهبيت بۆ حوكمهتا فيدرال پێشترينى بۆ ياسا ههرێمێ يه د رێكخستنا وان دا .
زێدهبارێ ڤێ ياسا نێڤدهولهتي ژي داكوكي لسهر وێ چهندي دكهت: بكارئينانا سامانێن سروشتي يێن وهلاتي ژ گرنگترين پێدڤيێن مافي خوه چارهنڤيسيێ دهێته هژمارتن، چونكى ئهگهر وهسا نهبيت ڤي مافي چ رامانا خوه نابيت ، ههروهسا مادێ ئێكێ ژ " جارناما مافێ گهشهپێدانێ " ئهوا سالا 1986 ژلايێ نهتهوێن ئێكگرتي ڤه هاتيه راگههاندن پهسنا ههمان بابهتي كرييه .
سهبارهت ههرێما كوردستانێ : پهڕلهمانێ ههرێما كوردستانێ بۆ ڤێ قوناغێ ل (4_10_1992) دهستنيشانكرنا پێگههێ ياسايي و سياسي ههرێما كوردستانێ وهك ههرێمهكا فيدرالي د چارچوڤێ ئيراقا فيدرا ل ديار كريه و پاشان مادێ "117 " ژ دهستوورێ ئيراقي داپێدان بڤێ بڕيارێ كريه ، واته مافهكێ دهستووري و ياسايي يه ههرێما كوردستانێ بكارئينانا سامانێن خوه يێن سروشتي بكهت و ژ وانا ژي " نفت و غاز " .
لهورا پێتڤي يه ل سهر خهلكێ كوردستاني و لايهنێن سياسي ب تايبهتي پالبشتيهكا باش لڤێ سياسهتا حهكيمانهيا بارزاني بكهن ژپێخهمهت خورتكرنا پێگههێ سياسي و ياسايي حوكمهتا كوردستانێ و ئهف كێشه نه كێشهكا كهسوكي يان ئابوري يه بهلكو كێشهكا نهتهوايهتي و كێشا خورتكرن و لاوازكرنا پێگههێ ياسايي و سياسيێ ههرێما كوردستانێ يه ، چونكي گرێدانا ئابورێ كوردستانێ ب ئابورێ جيهانێ گرێدنا بهرژوهنديێن جيهانێ يه ببهرژهونديێن ههرێما كوردستانێ ڤه و ئهڤ چهنده خۆبخۆ دێ باشترين هێز و پالبشت بيت بۆ گهۆڕينا پێگههێ سياسي و ياسايێ ههرێما كوردستانێ ژ پێگههێ فيدراليهتێ بهرڤ پێگههێ دهولهتا كوردستانێ .
|
|
|
|
|
|
|