| |
|
|
| 2012-05-28
|
|
كرێكارێ سنێله و قانوونا كاري |
صلاح عبدالكريم
سنێله ل دووڤ زوربهيا ياسايان ئهو كهسه ئهوێ ژيێ وي گههشتيه (15) ساليێ و (18) سالي تمام نهكربيت، و ههرچهنده جهێ سنێلهي يێ سروشتي خاندنگههه لێ هندهك جاران سنێله دهست ژ خاندنێ بهرددهت يان ژ ئهگهرێ هندێ كو نه شێت درێژيێ ب دهته خاندنا خو يان ژي خێزانا وي يا دهست كورته و دسهروبهرهكێ سهخت دا دژيت ئهڤجا سنێله نهچار دبيت دهست ژ خاندنێ بهرددهت دا كاربكهت و هاريكاريا خێزانا خو بكهت يان ژي دبهر خاندنێ را كار دكهت. ب چ ئاوايهكێ ههبيت دهمێ سنێله كار دكهت ژبهر شيانێن وي يێن لهشي و ساخلهمي پێدڤيه سهرهدهريهكا تايبهت دگهل بهێته كرن.
يا خويايه كو ئهو كهسێ ژيێ وي نهگههشتيه (15) ساليێ دهێته هژمارتن زاروك و كاركرنا وان ب ههمي پيڤهرێن جيهاني و ناڤخويي يا هاتيه قهدهغهكرن وههر دهمێ پهيوهنديهكا كاري ب ڤي جوري هاته ديتن دڤێت ئهو گرێبهست بهێته ههلوهشاندن و كريا وي زاروكي ب تمامي بهێته دان و د دهمێ كاري دا يان ژبه كاري يان درێكا كاري دا بهێته هنگافتن پێدڤيه بهێته قهرهبوكرن.
ئهو قوناغا سنێله تێدا دبوريت قوناغهكا ههستياره و ژئهگهرێن مروڤايهتيێ پيتهكێ باش ل سهر ئاستێ نيڤدهولهتي يا پێ هاتيه دان ب تايبهت ل ڤان دوو چهرخێن بوري دا و ئێكهم كهس داخازكري كو كاركرنا زاروكا بهێته قهدهغهكرن و يا سنێلان بهێته سنورداركرن ئابورناسێ سويسري (سيسموندي) بو ل سالا (1819) ێ و ئێكهم وهلات پێنگاڤهكا پراكتيكي دڤي بواريدا هاڤێتي فرهنسا بو دهمێ ل (23 / 4 / 1841) ێ ياسايهك دهرئێخستي و كاركرنا زاروكێن ل ژێر (8) ساليێ دا قهدهغهكري و دهمژمێرێن كاري بو سنێلێ ل بن (18) ساليێ دا ديار كرين بو (12) دهمژمێرێن كاركرنێ روژانه. و روژ بو روژێ داخاز هاته كرن كو ژيارا ڤێ توێژێ باشتر لێ بكهن و ئهو بو ل كونگرێ (برلين) لسالا ( 1890) داخاز هاته كرن كو كاركرنا زاروكێن ل بن (12) ساليێ دا بهێته قهدهغهكرن و كاركرنا سنێلێن ل ژێر (14) ساليێ دا ل بن ئهردي ژي بهێته قهدهغهكرن و پشتي دامهزراندنا رێكخراوا كاري يا نيڤدهولهتي پێنگاڤێن باشتر هاتنه هاڤێتن بو باشكرنا كاودانێن كاري و مهرجێن باشتر دانان بو كارێ سنێلان ب رێكا وان رێكهفتنناما ئهوێن هاتينه دهرئێخستن ژلايێ رێكخراوێ ڤه وهك رێكهفتنامهيێن ژماره (58 ، 59) ل سالا (1936) ێ كو تێدا دياركريه نابيت كرێكارێ ژيێ وي ژ (15) سالا كێمتربيت كار بكهت ل سهر پاپورا يان كارگههێن پێشهسازي . ههر وهسا د رێكهفتنێن ژماره ( 77 ، 78 ، 79) ل سالا ( 1946 ) ێ دا دياركريه كو پێدڤيه پشكنينێن پزيشكي بو سنێلان بهێتهكرن و پشت راست بن ژشيانێن وان يێن لهشي و ساخلهمي دكارێن پێشهسازي و نهپێشهسازي دا ههروهسا كاركرنا ب شهڤـ ل كارێن نه پێشهسازي، ههر وهسا ل رێكهفتنناما ژماره (90) يا سالا (1948) ێ دياركريه دڤێت كارێ سنێلان ب شهڤـ ل كارگههێن پێشهسازي بهێته قهدهغهكرن، يا دياره زوربهي وهلاتان بزاڤـ كريه كو ڤان پرهنسيپان دياسايێن خودا پهيرهو بكهن و پيڤهرێن جيهاني ل بهر چاف وهرگرن.
ياسا كاري و سنێله :
ياسايا كاري يا ژماره (71) يا سالا (1987) ێ سنێله هژمارتيه ئهو كهسێ نه گههشتبيته (18) ساليێ و بهشهك بو سنێلان تهرخان كريه ژمارا (90 ــ 98) و پشتي پروسێسا ئازاديا ئيراقێ ل دهمێ دهستههلاتا مهدهني ئهڤـ بهشه هاتينه راستڤهكرن ل سهر دهمێ (پول برێمهري) ههر چهنده تشتهكێ ني ب خوڤه نهديتيه زێدهباري هندێ كو كاركرنا سنێلان و ب كارئينانا سنێلان و زاروكا ن دكارێت نهيێن رهوادا وهك (بازرگاني ب مادێن بێ هوشكهر) و بازرگانيكرن ب زاروكێن تێكهلي ئێك كرين و ئهڤهژي نه يا دجهێ خودايه ب ههر حالهكێ بيت سهرهدهريا ياسا كاري ب ڤي شێوهيه دگهل كرێكارێ سنێله: -
1 - ههر خودان كارهكێ سنێله ل دهف كار بكهت پێدڤيه دانهكێ ژ رێنمايێن تايبهت ب پاراستنا سنێلانڤه ب تابلويێ ئاگههداريا ڤه ب ههلاويسيت. و پێدڤيه تومارهك ههبيت كو تێدا ناڤێ سنێلهي، ژيێ وي، و كارێ وي تێدا هاتبيته دياركرن. ههروهسا پێدڤيه باوهرناما پزيشكي يا پشكنينا شيانێن سنێلهي يێن لهشي وساخلهمي ل دهف بيت يان ئاماژه پێ كربيت د تومارێ دا.
2 - كارێن ب زيان و ب زهحمهت نابيت ب سنێلهي بهێنهكرن و رێنمايێن تايبهت يێن ژماره (19) يێن سالا (1987)ێ ژ لايێ وهزارهتا كاري ڤه هاتينه دهركرن كو نێزيكي (180) كارانه نابيت سنێله بكهت ژ وان بو نمونه ئهو كارێن ئێشێن پيشهيي يان نهساخيێن دوم درێژ ژێ چێدبن وهك وان كارێن كهرستێن كێميايي تێدا دهێنه ب كار ئينان و كارێن ل بن ئهردي يان ل سهر ئاڤێ يان ل جهێن تهنگ و بلند يێن مهترسيدار يان ئهو كارێن زيانێ دگههيننه رهوشتێ وان.
3 - نابيت كارێ سنێلهي ژ (7) دهمژمێران زێدهتربيت د روژێدا و پێدڤيه دهمژمێرهكا بهێنڤهدانێ دناڤـ دا ههبيت و ب ههر حال نابيت سنێله ژ (4) دهمژمێرێن سهرئێك زێدهتر كاربكهت. و پێدڤيه دسالێ دا سنێلهي (30) روژێن مولهتا ب كرێ ههبن.
4 - ههر خودان كارهكێ بهروڤاژي ياسايێ سهرهدهريێ دگهل كرێكارێ سنێله بكهت دێ هێته زيندانكرن بو ماوێ نهكێمتر ژ (10) روژان و نهزێدهتر ژ (3) ههيڤا يان دێ هێته غهرامهكرن ب كوژمهكێ پارهي نهكێمتر ژ (12) جارا هندي كێمترين كريا روژانه و نه زێدهتر ژ (12) جاران هندي كێمترين كريا كاري يا ههيڤانه. ههرچهنده سزايێن زينداني كرنێ مهبهستا خو ناگههينن و باشتره نهمينن.
ژ ههژي گوتنێيه كو ئهڤـ رێنمايێن تايبهت ب پاراستنا كرێكارێ سنێلهڤه ژوان سنێلان ناگريت ئهوێن ژيێ وان ژ (15) ساليێ پتر بيت و دكهش و ههوايهكێ خێزانيدا كار دكهن و ل ژێر ئاراستهو سهرپهرشتيا بابي يان برايي يان خويشكێ يان مێري.
|
|
|
|
|
|
|